Η Μη Βίαιη Αντίσταση

(αποσπάσματα από τη μετάφραση του υπό έκδοση βιβλίου "A New Authority" του Haim Omer, με την άδεια του συγγραφέα)

Ο γονιός είναι σημαντικό να λειτουργεί σαν μια βάση ασφαλείας, αλλά αυτό δεν είναι αρκετό σε ό,τι αφορά τη διαδικασία της υγιούς ανάπτυξης του παιδιού. Ένας γονιός χρειάζεται επίσης να λειτουργεί σαν μια “άγκυρα”.
Το παιδί, όπως ένα πλεούμενο, έχει ανάγκη από μια άγκυρα που δεν θα του επιτρέψει να χαθεί στη θάλασσα επειδή δεν θα μπορεί να σταματήσει. Το παιδί δεν μπορεί να ρίξει άγκυρα μόνο του, χρειάζεται τους γονείς του. Το να ρίξεις άγκυρα σημαίνει να βάλεις όρια, έτσι ώστε το πλεούμενο να μπορεί να ταξιδεύει, αλλά χωρίς να παρασύρεται από το ρεύμα. Επιτρέπεις τις μετακινήσεις, αλλά όχι τις παρεκτροπές. Κρατάς το νήμα που θα συνοδεύει το παιδί στο ταξίδι του και θα το βοηθήσει να μη χάσει τον δρόμο του.
Οι σημερινοί γονείς και εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται να τα καταφέρουν από τη θέση του αρχηγού και αισθάνονται ολοένα περισσότερο αβοήθητοι κι απελπισμένοι σε σχέση με τα παιδιά. Αυτή η νέα πραγματικότητα θέτει ένα ερώτημα, τόσο πρακτικό όσο και ηθικό:
Πώς μπορούν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να βγουν από αυτό το αδιέξοδο χωρίς να γίνονται τιμωρητικοί και αυταρχικοί;
Κατά την τελευταία δεκαετία, ο καθηγητής Haim Omer και ψυχολόγοι που εργάζονται μαζί του, ανέπτυξαν ένα μοντέλο, βασισμένο στις αρχές της Μη Βίαιης Αντίστασης, για να βοηθήσουν και να ενδυναμώσουν γονείς και εκπαιδευτικούς στην προσπάθειά τους να απαντήσουν σε προβλήματα της συμπεριφοράς σε παιδιά. Η προσέγγιση αυτή, που αναπτύχθηκε αρχικά στο Ισραήλ, στην παρούσα φάση εφαρμόζεται σε πολλά θεραπευτικά κέντρα στη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ελβετία, το Βέλγιο, την Αυστρία, τη Δανία και την Ολλανδία.

Η Δυσκολία να είσαι γονιός
Η εμπειρία του να είσαι γονιός έχει γίνει μια δύσκολη, πολύπλοκη και συχνά εξουθενωτική “εργασία”. Οι απαιτήσεις που έχει μια ζωή γεμάτη με προσωπικές, επαγγελματικές και οικογενειακές υποχρεώσεις και η παράλληλη αύξηση της κοινωνικής απομόνωσης έχουν οδηγήσει σε μια σταδιακή αποδυνάμωση της εξουσίας των γονέων. Και συχνά οι γονείς αισθάνονται ότι δεν μπορούν πλέον να απαντήσουν αποτελεσματικά στις αρνητικές συμπεριφορές των παιδιών τους. Όταν τα παιδιά έχουν σοβαρά θέματα συμπεριφοράς, οι γονείς τους αισθάνονται να έχουν λιγότερη δύναμη απ' το παιδί, θεωρούν ότι τίποτα δεν μπορεί να δώσει λύση, κι αισθάνονται νικημένοι προκαταβολικά, όταν πρόκειται να αντιμετωπίσουν μία σύγκρουση.
Επιπλέον, οι γονείς συχνά δέχονται κριτική, άμεσα ή έμμεσα, επειδή δεν είναι ικανοί να περιορίσουν ή να σταματήσουν την αρνητική συμπεριφορά των παιδιών τους.
Από τον καιρό του Φρόυντ μέχρι σήμερα έχει αναπτυχθεί μια επιτεινόμενη συνήθεια να ενοχοποιούνται οι γονείς για τη συμπεριφορά των παιδιών τους. Οι αρνητικές συμπεριφορές των παιδιών συχνά μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το παιδί δεν λαμβάνει αρκετή αγάπη και υποστήριξη ή εναλλακτικά, ότι τα όρια και η πειθαρχία παραμελούνται. Όταν είμαστε μπροστά σε μια άσχημη έκφραση ενός παιδιού, σπάνια θα αναρωτηθούμε για τις δυσκολίες των γονιών του, ούτε και θα αναγνωρίσουμε τις προκλήσεις που έχουν να αντιμετωπίζουν καθημερινά. Ο κόσμος πιθανότατα δεν λαμβάνει υπόψη το ταμπεραμέντο ενός παιδιού ή τις δοκιμασίες που περνούν οι γονείς. Αυτό το κλίμα της ενοχοποίησης και της αποδοκιμασίας συχνά οδηγεί τους γονείς στο να έχουν τύψεις, κάτι που επαυξάνει την αγωνία τους όσο και την απομόνωσή τους. Οι γονείς που κατηγορούν τον εαυτό τους για τις ανάρμοστες πράξεις των παιδιών τους είναι λιγότερο πιθανόν να αναζητήσουν βοήθεια και υποστήριξη και το πιο συχνά απομονώνονται περισσότερο από τους άλλους.



Κλιμάκωση και Βία
Η φιλοσοφία της ΜΒΑ προβάλει το αξίωμα ότι ένα άτομο ή μια ομάδα ατόμων που απέχει από τη μάχη τελικά συνεισφέρει στη διατήρηση της βίας. Η μάχη, όμως, πρέπει αυστηρά να μην είναι βίαιη. Οι διαφορές αυτής της μάχης είναι ότι:
  • οι γονείς δεσμεύονται στην αυστηρή τήρηση μιας μη βίαιης και μη ταπεινωτικής στάσης,
  • οι γονείς αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη δική τους συμμετοχή στην κλιμάκωση,
  • ενώ σε μία συνηθισμένη μάχη ο στόχος του καθενός είναι να νικήσει τον αντίπαλο, στη ΜΒΑ ο στόχος των γονέων είναι να αντισταθούν στις καταστροφικές συμπεριφορές του παιδιού τους, ενώ ταυτόχρονα προστατεύουν τους εαυτούς τους και τα παιδιά τους (και τους θύτες και τα πιθανά θύματα), και
  • οι γονείς μάχονται ενάντια στη βία των παιδιών τους, ενώ παράλληλα διατηρούν και διευρύνουν τα θετικά στοιχεία στη σχέση μαζί τους.
Επιμονή, Αναβολή, και Επανόρθωση
Όταν οι γονείς εκφράζουν την αίσθηση ότι πρέπει να δράσουν επειγόντως επειδή αντιμετωπίζουν μια δυσάρεστη συμπεριφορά του παιδιού τους, εμείς προτείνουμε τρία πράγματα:
  • “Δεν χρειάζεται να νικήσεις, αρκεί να επιμείνεις!”
  • “Η απάντηση σε μια πρόκληση είναι ένα πιάτο που τρώγεται κρύο!” και
  • “Τα λάθη επιτρέπονται επειδή διορθώνονται!”
Οι τρεις αυτές φράσεις δείχνουν μια διαφορετική αντίληψη του χρόνου για τη νέα μορφή εξουσίας σε σχέση με την παραδοσιακή:
α) αντί να αγωνιζόμαστε να καταφέρουμε ένα αποφασιστικό χτύπημα, επιδιώκουμε μια βαθμιαία αλλαγή μέσα από μια επίμονη στάση,
β) αντί να πρέπει να δράσουμε άμεσα, επιτρέπουμε στον εαυτό μας να ηρεμήσει, να αναδιοργανωθεί, και να ζητήσει υποστήριξη, και
γ) αντί να λέμε ότι ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω, πιστεύουμε ότι τα λάθη (τα δικά μας, ή του παιδιού) μπορεί να ξεγίνουν μέσα από μια επανόρθωση.
Η ιδέα ότι η εξουσία μπορεί να βασίζεται στην επιμονή και όχι στην άμεση επίδειξη δύναμης ακούγεται ανατρεπτική για πολλούς γονείς και δασκάλους. Η κοινή πεποίθηση είναι ότι οι απαιτήσεις του ενήλικα θα πρέπει να ακολουθούνται από άμεση συμμόρφωση. Μια καθυστερημένη απάντηση θα σήμαινε έλλειμμα εξουσίας. Για τη νέα μορφή εξουσίας όμως, η βασική ιδέα είναι ολότελα διαφορετική. Η εξουσία δεν χαρακτηρίζεται πλέον από την άμεση συμμόρφωση του παιδιού, αλλά από την ακλόνητη επιμονή του αρχηγού.
Η επιμονή δεν είναι το ίδιο με την άκαμπτη σταθερότητα. Ο αρχηγός μπορεί να αργήσει να αποφασίσει ή να μεταβάλει τις αποφάσεις του, αλλά χρειάζεται να επιμείνει ως παρουσία και να συνεχίσει να αντιστέκεται σε κάθε πράξη βίας. Για τον αρχηγό, η κάθε μέρα είναι μια νέα μέρα για να εκφράσει παρουσία και φροντίδα. Και κάθε μέρα το παιδί ανακαλύπτει ξανά ότι οι γονείς του είναι εκεί, και η δασκάλα του το ίδιο.
Η επιμονή επιτυγχάνει επειδή, ανάμεσα σε άλλα, προσελκύει τις θετικές φωνές στο μυαλό του παιδιού. Μέσα από την οπτική μας, οι πράξεις ενός ατόμου προκύπτουν από έναν εσωτερικό διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικές φωνές στο μυαλό του, μερικές από τις οποίες επιζητούν μια βελτίωση της σχέσης με τον άλλον. Μοιάζει λίγο με ένα κοινοβούλιο του μυαλού. Οι θετικές φωνές μπορεί να διστάζουν να εκφραστούν ή να είναι αδύναμες σε μια δεδομένη στιγμή, αλλά θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπάρχουν. Όσο ο αρχηγός επιμένει, υπάρχει μια σημαντική πιθανότητα ότι θα προσκαλέσει τις θετικές φωνές του παιδιού. Αν φανταστούμε το μυαλό του παιδιού σαν ένα καλειδοσκόπιο στο οποίο μερικές φορές αναδύονται οι αρνητικές φωνές και άλλες φορές οι θετικές φωνές, τότε είναι λογικό ότι μέσα από την επιμονή, βελτιώνονται οι προοπτικές ότι το παιδί θα συνεργαστεί. Μια θετική απάντηση μπορεί να προκαλέσει μια θετική αλληλεπίδραση, ανοίγοντας χώρο για τη βελτίωση της σχέσης ανάμεσα στον ενήλικα και το παιδί.
Ο αρχηγός του παρελθόντος χαρακτηριζόταν από την άμεση έκφραση θυμού απέναντι σε κάθε δείγμα ασέβειας. Η υπομονή και η αυτοσυγκράτηση φαίνονταν ασύμβατες με την εικόνα του αρχηγού. Εάν ένας δάσκαλος ή ένας πατέρας επέλεγε να μείνει σιωπηλός περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή για να εκφράσει τη δύναμή του, θα έδινε συχνά την εντύπωση ότι κατάπιε την περηφάνια του, υπονομεύοντας έτσι την εξουσία του. Ο νέος αρχηγός, αντίθετα, γνωρίζει ότι η υπομονή και η σιωπή μπορούν να εκφράσουν αποφασιστικότητα. Στο πρόγραμμά μας, όποτε οι γονείς καταφέρνουν να αναβάλουν τον θυμό τους μετά από μια πρόκληση, τους λέμε: “Αν κατάφερες να αντισταθείς σ' αυτό χωρίς να ξεσπάσεις, τότε πατάς γερά σαν αρχηγός!”.



Η αρχή της καθυστέρησης (“Η απάντηση σε μια πρόκληση είναι ένα πιάτο που τρώγεται κρύο”) είναι ο δεύτερος παράγοντας ο οποίος καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο ο νέος αρχηγός σχετίζεται με τον χρόνο. Μια από τις βασικές παραδοχές του παραδοσιακού αρχηγού ήταν ότι η τιμωρία πρέπει να επιβάλλεται αμέσως μετά από μια παράβαση. Για τον νέο αρχηγό ισχύει μια ολότελα διαφορετική θεώρηση:
α) μια γρήγορη απάντηση είναι πολύ πιθανόν να ενισχύσει την κλιμάκωση της σύγκρουσης
β) η αναβολή της απάντησης επιτρέπει στον αρχηγό να σκεφτεί και να ζητήσει υποστήριξη, και
γ) η αναβολή της απάντησης εκπέμπει το μήνυμα ότι ο αρχηγός είναι συνεχώς εκεί και ενδιαφέρεται για το παιδί, ακόμα και όταν μεσολαβεί ένα διάστημα σιωπής.
Κατά τη διάρκεια του επεισοδίου ο αρχηγός μπορεί να πει: “Δεν αποδέχομαι αυτή τη συμπεριφορά. Θα το σκεφτώ για το τι χρειάζεται να γίνει, και θα σου μιλήσω γι' αυτό αργότερα!” Αυτά τα λόγια δεν είναι ρητορείες. Αφού η μητέρα σκεφτεί, επιστρέφει και εφαρμόζει μια δέσμη μέτρων αντίστασης. Ο ενήλικας αποφεύγει την ανταλλαγή επιχειρημάτων εν θερμώ, απέχει από άμεσες τιμωρίες και δεν επιδιώκει να επιβάλει τη θέλησή του. Αυτή η δέσμευση δεν σημαίνει αδυναμία, αλλά εσωτερική δύναμη, επειδή ο αρχηγός έχει πάρει την απόφαση μέσα του ότι θα αντιμετωπίσει το πρόβλημα αργότερα. Τα παιδιά λένε: “Τι; Το θυμάσαι αυτό, ακόμα;” Και υπάρχει ένα θετικό υπονοούμενο σ' αυτή την απάντηση, επειδή το παιδί ανακαλύπτει ότι η μητέρα του συνεχίζει να βρίσκεται κοντά του. Κατ' αυτόν τον τρόπο, η αρχηγία, ως εμπειρία τόσο για τον ενήλικα όσο και για το παιδί, μεταβάλλεται από μια βιαστική αντιπαράθεση σε μία συνεχή παρουσία.

Η πιθανότητα της επανόρθωσης για λάθη ή αρνητικές συμπεριφορές που προηγήθηκαν είναι η τρίτη διάσταση στο πώς ο αρχηγός αντιλαμβάνεται τον χρόνο. Οι γονείς και οι δάσκαλοι φοβούνται ότι αν παραδεχτούν πως έκαναν λάθος θα δώσουν την εντύπωση ότι είναι αδύναμοι κι ότι έτσι το παιδί θα κερδίσει ένα αποφασιστικό πλεονέκτημα. Παρ' όλα αυτά, η προσκόλληση σε μια αυθαίρετη εικόνα ότι δεν κάνει λάθη δυσκολεύει τον αρχηγό.
Η διάθεση για παραδοχή ενός λάθους και για επανόρθωση αφορά και τις αρνητικές αντιδράσεις του ενήλικα. Στη συνεργασία μας με τους γονείς, αποδείξαμε ότι οι γονείς εκείνοι που ενεργούσαν κατά τέτοιον τρόπο κατάφερναν να ενισχύσουν την αξιοπιστία τους απέναντι στα παιδιά αλλά και στο πώς έβλεπαν τον εαυτό τους. Η παραδοχή ενός λάθους και η προσπάθεια για επανόρθωση μπορεί να απαλλάξει τη σχέση πατέρα – παιδιού από τα απομεινάρια παλαιών συγκρούσεων. Οι γονείς ανακαλύπτουν ότι το κουράγιο να αποδέχονται τα σφάλματά τους δημιουργεί ένα νέο ήθος στη ζωή της οικογένειας. Η επανόρθωση γίνεται μία ισχυρή αξία της οικογένειας, που αφορά τόσο τους γονείς όσο και το παιδί, ενδυναμώνοντας τους γονείς στον ρόλο του αρχηγού.

Τιμή και Περηφάνια
Όπως είδαμε, η ανάγκη να υπερασπιστεί κανείς την τιμή του και να κάνει κάτι για την πληγωμένη του περηφάνια είναι ένα από τα κυρίαρχα κίνητρα κάθε τιμωρητικής δράσης. Στο βιβλίο τους, The Culture of Honor, οι ερευνητές Nisbett and Cohen σημειώνουν ότι σε κοινότητες όπου η τιμή αποτελεί μια υπέρτατη αξία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο το αιματοκύλισμα. Το θέμα της τιμής δεσμεύει το άτομο με την υποχρέωση να ανταποδώσει. Μέσα από μια τέτοια οπτική, κάθε προσπάθεια να απαντήσει κανείς χωρίς να εκδικηθεί αποτελεί έκφραση προσωπικής και ηθικής κατωτερότητας. Παρόμοιες σκέψεις οδηγούν πολλούς γονείς και παιδαγωγούς σε σοβαρές τιμωρητικές δράσεις, που τις θεωρούν αναπόφευκτες.
Οι αξίες που συνθέτουν τη βάση της νέας εξουσίας επιτρέπουν μία σταδιακή απελευθέρωση από αυτή την αίσθηση της πληγωμένης περηφάνιας και την υποχρέωση γι' ανταπόδοση που ήταν δεσμευτικές για τον παραδοσιακό αρχηγό. Στη δική μας οπτική, η υπομονή και ο αυτοέλεγχος είναι κατορθώματα και όχι αδυναμίες. Η περηφάνια για έναν νέο αρχηγό βασίζεται στην αυτοσυγκράτηση, την ικανότητα να παραμένει ήρεμος απέναντι σε προκλήσεις, με την ήρεμη γνώση ότι θα απαντήσει αργότερα με έναν αποδεκτό και πειστικό τρόπο. Για ανθρώπους της εξουσίας πάντως, που αισθάνονται ότι δεν πατάνε γερά στη θέση τους, αυτή η συναισθηματική μετακίνηση μπορεί να είναι μάλλον δύσκολη. Είναι δύσκολο να καταλάβουμε, για παράδειγμα, πώς θα μπορούσαμε να εμπνεύσουμε την περηφάνια για αυτοέλεγχο σε εκπαιδευτικούς που θεωρούν ότι η αξία τους έχει πληγεί, ή σε γονείς που έχουν συνηθίσει σε καθημερινές ταπεινώσεις.
Η μη βίαιη αντίσταση μπορεί να είναι η απάντηση σε τέτοιου είδους διλήμματα. Πρόκειται για μία στάση που αναπτύχθηκε ανάμεσα σε κοινωνικές ομάδες που ζούσαν υπό συνεχή καταπίεση και εξέφραζαν έντονα συναισθήματα απαξίωσης και αβοηθητότητας. Ο Γκάντι, εμπνευστής της μη βίαιης αντίστασης, επέμενε ότι η μετάβαση από την ολοκληρωτική αβοηθητότητα σε μια περήφανη αποφασιστικότητα μπορεί να συμβεί μέσα σε μία βραδιά, μετά από την πρώτη εμπειρία αλληλέγγυας αντίστασης. Η πηγή της περηφάνιας για τον αρχηγό που υιοθετεί τη στάση της μη βίαιης αντίστασης είναι οι ίδιες του οι πράξεις, το να αντέχει και να επιμένει. Η εμπειρία μας με πολλούς γονείς και εκπαιδευτικούς επιβεβαιώνει τις διαπιστώσεις του Γκάντι: Η απελπισία και το αίσθημα της ήττας γρήγορα υποχωρούν μπροστά στην περηφάνια και το καθήκον, όταν κανείς απελευθερωθεί από το δίλημμα υποχώρηση ή ανταπόδοση και μετακινηθεί προς τη μη βίαιη αντίσταση.
Η πηγή της περηφάνιας για το πρόσωπο εξουσίας που ενστερνίζεται αυτές τις αξίες είναι ολότελα διαφορετική από ότι συνέβαινε με τον παραδοσιακό αρχηγό. Ενώ στο παρελθόν ο γονιός κι ο δάσκαλος ήταν περήφανος όταν τα παιδιά έδειχναν υπακοή και σεβασμό, ο νέος αρχηγός εστιάζεται στις δικές του πράξεις. Η περηφάνια του θεριεύει όσο δείχνει υπομονή κι επιμονή. Καταλαβαίνει ότι η θέση του μπορεί να υποχωρήσει μόνο όταν αφεθεί να παρασυρθεί σε έναν κύκλο κλιμάκωσης της σύγκρουσης, μέσα από τις προκλήσεις του άλλου. Κατά συνέπεια, οι ίδιες πράξεις μέσα από τις οποίες υπερασπιζόταν κανείς την τιμή του παλιά, είναι για τον νέο αρχηγό πλήγματα σε βάρος της αίσθησης της τιμής του.